Mleczarnia w Trzemesznie funkcjonowała od 1901 roku.

   Przy ul. Kościuszki 12 w Trzemesznie znajdowała się niegdyś mleczarnia. Dzisiaj to miejsce wygląda zupełnie inaczej. Na szczęście w archiwum Narodowego Instytutu  Dziedzictwa zachowała się karta zabytku z 1987, gdzie Dorota Agutek szczegółowo opisała budynki mleczarni jak i wykonała fotografie, dzisiaj dla nas bezcenne.  

   Zgodnie z zapisami w karcie, w 1899 r. osiemnastu obywateli Trzemeszna i okolic – w tym sześciu Polaków, założyło fundusz spółdzielczy i rozpoczęło starania o utrzymanie uprawnień do zakupu gruntów dla przyszłej mleczarni.

   Uruchomienie mleczarni nastąpiło w 1901 r. Kierownikiem spółdzielni byli kolejno: do 1921 r. Ruth do 1924 r. Leśniewicz, a następnie do 1932 r. Teofil Brewka. Na początku lat trzydziestych Spółdzielnia przeżywała kryzys gospodarczo-finansowy i w związku z tym zarząd wydzierżawił w latach 1933-1936 mleczarnię Rofińskiemu. W 1936 r. dzierżawcą został Leon Labon ze Strzelc. W tym samym roku w związku z zadłużeniem, Spółdzielnia Związek Gospodarczo-Rewizyjny w Poznaniu oddelegował do kierowania Mleczarnią „nadzorcę” Antoniego Michalskiego. Po zakończeniu wojny w 1945 r. zwołano Walne Zgromadzenie Organizacyjne, które powołało nową spółdzielnię pod nazwą "Mleczarnia Spółdzielcza w Trzemesznie”. Należała ona aż do czasu zlikwidowania spółdzielni mleczarskich w 1951 r. do Związku Rewizyjnego Spółdzielni i Związku Gospodarczego „Społem” w Poznaniu. Spółdzielnię reaktywowano w 1957 r., a w 1971 r. wcielono ją jako Oddział Produkcyjny do Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Mogilnie.

   W karcie zabytku nr 16996 opracowanej przez Dorotę Agutek, 2 sierpnia 1987 r. istnieje szczegółowy opis stanu zabudowań mleczarni. Zapisano tam m.in.: „Zabudowania mleczarni położne są w centrum miasta, przylegając jedną ścianą do ul. Kościuszki o nawierzchni bitumicznej. Kompleks głównych obiektów usytuowany jest zgodnie z przebiegiem ulicy na osi południowy zachód - północny wschód. Granice założenia wyznaczają mur ceglany oraz ściany niewielkich budynków produkcyjnych i gospodarczych otaczających z trzech stron budynek główny. Na teren mleczarni prowadzą trzy bramy z blachy stalowej, dwie od ul. Kościuszki oraz także wejście dla pracowników. Zakład przylega z trzech stron do posesji prywatnych, od strony ulicy zabudowanych. Położony jest w górnych partiach stoku wzgórza opadających na wschód oraz na północny wschód, w kierunku niewielkiego cieku wodnego, który przepływa obok muru założenia i gdzie zakład odprowadza część ścieków. Budynek posadowiony jest na podmurówce obłożonej z zewnątrz do wysokości 0,8 m glazurowanymi płytkami ceramicznymi, również wewnątrz ściany pomieszczeń produkcyjnych wyłożone płytkami do wysokości 2 m. Mury z cegły pełnej obustronnie otynkowane zaprawą cementowo-wapienną, maksymalna grubość ścian nośnych do 0,5 m.”

   Szczegółowo opisane są także poszczególne elementy budynku jak dachy, schody, okna i posadzki. „Dachy w obu częściach budynku dwuspadowe, pokryte papą na deskowaniu poziomym. Konstrukcja dachu drewniana o stolcu stojącym pojedynczym – płatew szczytowa oparta w części również na wewnętrznej ściance działowej. W piwnicy i w części pierwszej i drugiej kondygnacji posadzka betonowa.  W dojrzewalni z płytek ceramicznych glazurowanych, w hali odbioru mleka z cegły pełnej ułożonej  rąbem. W pomieszczeniach nieprodukcyjnych podłogi z desek miękkich oraz parkiet deszczułkowy – część podłóg drugiej kondygnacji wyłożona linoleum. Oprócz klatki schodowej wszystkie schody wewnętrzne i zewnętrzne betonowe, jednobiegowe, proste z poręczami stalowymi wpuszczanymi w stopnie. Od strony ulicy rampa z pustaków, zbrojona. Od zaplecza rampa żelbetowa o brzegach wzmocnionych metalową ramą. Na klatce schodowej schody drewniane, policzkowe, wpuszczane, dwubiegunowe równoległe, prostobieżne z jednym zakrętem na parterze. Poręcze drewniane nasadzane na policzki.” Warto wyjaśnić co oznacza definicja schodów policzkowych. Dzisiaj można się również spotkać z określeniem schody wpuszczone, które nawiązuje do ich konstrukcji. Ten rodzaj schodów składa się bowiem z dwóch belek (policzków) i stopni, które są do nich zamocowane. Zazwyczaj stopnie umieszcza się wewnątrz belki policzkowej.

   Równie precyzyjnie opisano okna i drzwi. „Otwory okienne w większości zwieńczone łękami odcinkowymi, w kilku przypadkach prostymi. Otwory drzwiowe w większości przebudowane, zwieńczone nadprożami z belek żelbetowych. Okna w części produkcyjnej pierwszej kondygnacji w większości stałe ze szklanych nieprzejrzystych kafli, posiadających niekiedy w części środkowej zapadne skrzydło z blachy.

   Pozostałe okna wewnętrzne i zewnętrzne pierwszej kondygnacji metalowe, stałe, niekiedy z częścią środkową otwieraną w osi pionowej. Okna piwnicy metalowe, jednoskrzydłowe otwierane na zewnątrz. W pomieszczeniach socjalno-biurowych okna drewniane, skrzynkowe,  jednokrosowe, dwuskrzydłowe z jednym ślemiem ( poziomą poprzeczką) okna.  poddasza krosowe, jednoskrzydłowe w kształcie ¼ koła.” 

   Kubaturę mleczarni określono na 1130 m³ - część produkcyjna i 1673 m³- część biurowa.  

   Mleczarnia w Trzemesznie była niegdyś nieodłącznym elementem miasta, warto zachować o niej pamięć. Być może w państwa prywatnych archiwach znajdują się zdjęcia czy dokumenty związane z jej funkcjonowaniem. Jeśli tak prosimy o kontakt: Renata Pałucka inspektor ds. turystyki i dziedzictwa kulturowego, tel. 509 037 772. (RP)