Archiwalny głos o Akademii sprzed stu lat

Archiwalny głos o Akademii sprzed stu lat
W Roku Akademii Trzemeszeńskiej, gdy świętujemy 250-lecie tradycji szkoły założonej z inicjatywy opata Michała Kościeszy Kosmowskiego, warto sięgać także do historycznych publikacji, które przypominają, jak ważne miejsce zajmowała ona w świadomości mieszkańców już przed blisko stuleciem.

Dzisiaj publikujemy archiwalny artykuł pt. „Historja gimnazjum trzemeszeńskiego”, który ukazał się na łamach „Dziennika Kujawskiego” nr 205 z 4 września 1927 roku, z okazji 150. rocznicy istnienia szkoły. Tekst stanowi niezwykle ciekawe świadectwo epoki – nie tylko przypomina dzieje Akademii Trzemeszeńskiej, ale także pokazuje sposób myślenia o edukacji, patriotyzmie i roli szkoły w życiu społecznym II Rzeczypospolitej.

Autor artykułu przypomina początki szkoły związane z działalnością opata Michała Kosmowskiego, opisuje funkcjonowanie placówki w czasach Komisji Edukacyjnej, okres zaborów, udział uczniów w wydarzeniach patriotycznych oraz trudną walkę o zachowanie polskiego charakteru szkoły pod panowaniem pruskim.

Publikowany materiał zachowaliśmy w oryginalnej formie językowej – z dawną pisownią i charakterystycznym stylem epoki – aby jak najlepiej oddać klimat historycznego wydania „Dziennika Kujawskiego”.

Dziś, sto lat po publikacji tamtego artykułu i 250 lat od powstania szkoły, Akademia Trzemeszeńska nadal pozostaje jednym z najważniejszych symboli historii, edukacji i tożsamości Trzemeszna.

Do zapoznania się z tekstem zaprasza Renata Pałucka 

"Historia gimnazjum trzemeszeńskiego. 
 W 150-letnią rocznicę istnienia."

Kiedy Polska, za czasów ostatniego króla, skutkiem nieszczęsnych rządów obu Sasów, w czasie panowania których zgnilizna moralna doszła do szczytu, wydawając straszliwe owoce, poczęła się widmie chylić ku upadkowi, mężowie o bystrzejszym rozumie i doświadczeniu, uderzyli na alarm. I nie poprzestawali na pustych frazesach, ale rozpoczęli pracę od fundamentów. Zabrali się do reformowania szkolnictwa, które dotąd pozostawało pod wpływem fanatycznych prądów czyto religijnych czy klasowych. Mężem, który położył niespożyte zasługi około reformy szkolnictwa jest Stanisław Konarski. Jego reforma, którą w pełni przeprowadził w swoim Collegium Nobilium, dawała przykład jak należy nowoczesne szkoły urządzać, a zarazem wskazywała, że do uzdrowienia całego społeczeństwa, trzeba zacząć, przez reformę szkolnictwa, od najmłodszej generacji. I zapewne myśl jego wydałaby niespodziewane owoce, gdyby nie przemoc i brutalna siła najeźdźców. Za jego przykładem szli inni.

Jednym z tych ostatnich jest opat augustynów w Trzemesznie, Michał Kościesza Kosmowski, pochodzący z ubogiej rodziny, ale, dzięki swej własnej pracy, energji i roztropności wyniesiony na wielce zaszczytne stanowisko opata. On to już w 1773 zamierza wybudować szkołę i alumnat dla dzieci biednej szlachty, mając na oku rozmnożenie chwały Bożej, a zarazem przysporzenie krajowi korzyści przez założenie jednego ogniska oświaty, których brak Polsce w owych czasach dawał się tak dotkliwie odczuwać. I zaiste Polsce zasłużył się niemało, czego najlepszym dowodem wielcy mężowie, którzy rozwarli skrzydła swe do lotu z tego trzemeszeńskiego gniazda nauki, pod które podwaliny on właśnie położył. Wydatki na utrzymanie szkoły i profesorów pokrywał częścią z własnej kieszeni, częścią z dochodów z folwarków klasztornych. Do szkoły miało uczęszczać 12 chłopców, którzy zamierzali poświęcić się stanowi duchownemu. Całkowite utrzymanie zapew. im w alumnacie. Naturalnie na lekcje mogli uczęszczać wszyscy chłopcy, żądni wiedzy z miasta i okolicy, byleby tylko bez przerwy pilnie przykładali się do nauk, i pewne przepisane modlitwy odmawiali. Nauka trwała 6 lat, a podzielona była na 3 klasy.

Na taką to szkołę otrzymał Kosmowski zatwierdzenie papieża Klemensa XIV oraz zgodę sejmu w dniu 13 kwietnia 1775 r. Nie znamy bliżej pewnej daty otwarcia szkoły, ale z pewnością uruchomiono ją już przed dniem 3 stycznia 1776 r. Uroczystego zaś otwarcia dokonano w dniu 4 maja 1776 r. w obecności wielu osobistości tak ze świata politycznego jak i duchownego. W początku istnienia szkoły uczęszczało do niej 300 do 400 uczniów. Bardzo dodatni ten objaw tłumaczy się doborem świetnych profesorów, a równocześnie i tem, że nauczyciele w czasie lekcyj podawali różne wiadomości z życia praktycznego. W czasie prac Komisji Edukacyjnej, szkołę trzemeszeńską zaliczono w liczbę szkół prywatnych, jako iż była ona w ręku zakonników. Również dzięki Komisji Edukacyjnej wprowadzono język polski jako wykładowy w miejsce łaciny; chociaż nie znano go jeszcze w godzinach osobnych.

Mimo takich ulepszeń, starsze pokolenie, kierując się zasadą: co stare, to lepsze, podejrzliwie patrzało na te innowacje, a nawet odbierało dzieci swe ze szkół zreformowanych. Wskutek tego liczba uczniów maleje szybko, a w r. 1785 wynosi tylko 29.

Kiedy założyciel szkoły ks. prałat Kosmowski w r. 1804 umiera, podczas życia którego wszelkie zaszczyty, spadając na jego głowę, szkole również dawały większe znaczenie, zaczyna się jej dziać wielce niepomyślnie. Po drugim rozbiorze, kiedy król pruski zajął całą Wielkopolskę, dostawszy tem samem i Trzemeszno pod swe panowanie, za życia Kosmowskiego, bardzo się do jego zakładu przychylnie odnosił, zatwierdzając go jako osobę moralną, a jego posiadłości z prawem dóbr kościelnych. Po śmierci fundatora, jak już wyżej wspomniałem, zaczyna się zmieniać usposobienie rządu na niekorzyść dla szkoły. Nadzór nad jej majątkiem przejmuje magistrat trzemeszeński, za czasów urzędowania którego majątek ów wybitnie się zmniejszył, czem oburzeni profesorowie-zakonnicy stanowiska swe opuścili. Na ich miejsce powołano niemców, którzy naturalnie pracowali tylko na korzyść swego Vaterlandu, szkodząc tym sposobem polskiej młodzieży.

Tej ostatniej dał się szczególnie we znaki dr. Haege, rektor szkoły od 1805 roku. Za jego czasów gospodarka w szkole tak dalece podupadła, że nawet niemcy na dr. Haege’ego krzywo patrzeli. Usunięto go też niedługo, a na jego miejsce w r. 1808 przyszedł dr. Meissner, człowiek energiczny, który zabrał się z wielkim zapałem do przywrócenia szkole dawnej świetności. W części udaje mu się to, gdyż przy jego nastaniu było 12 uczniów, a w kilka lat jego rządów liczba ich dochodzi do 112. Za czasów księstwa Warszawskiego szkołę w Trzemesznie uznano za wydziałową w planie z łaciną. Po krótkem istnieniu ks. Warszawskiego w r. 1815 szkołę trzemeszeńską obejmuje znowu rząd pruski, wliczając ją do szkół t. zw. chórowych z 3 klasami. Później zmieniono ją na progimnazjum, a w r. 1840 na pełne gimnazjum katolickie. Dozór nad jego majątkiem przechodzi na Prowincjonalne Kolegjum Szkolne w Poznaniu. Trzemeszno wraz z Poznaniem, Ostrowem miały na całą Wielkopolskę, będącą pod zaborem pruskim, gimnazja katolickie, t. zn. polskie, w których język polski był językiem wykładowym. Naturalnie w różnych czasach przywilej ten osłabiano do minimum, a kiedy skonstatowano, iż na lekcjach języka polskiego, ks. Prusinowski, ówczesny polonista opracowuje Konrada Wallenroda a do zadań szkolnych wybiera bardzo drażliwe tematy, wydalono natychmiast sprawcę, a j. polski ograniczono do tematów z przyrody i z życia Greków i Rzymian.

Kiedy wybuchło w r. 1848 powstanie wielkopolskie, młodzież trzemeszeńską ogarnął niebywały zapał, z powodu czego dyrektor ją rozpuścił do domu. Naukę po nieszczęśliwem skończeniu powstania podjęto w czerwcu tegoż roku, a kilku profesorów musiało stanowiska swe opuścić za udział w nim. W r. 1853 dyrektorem mianowany zostaje dr. Milewski, za którego gimnazjum dochodzi do największego rozwoju. Najlepszy dowód w tem, iż uczniów liczyło razem 604. Za jego następcy dr. Szostakowskiego w r. 1859 gimnazjum przenosi się do nowowybudowanego gmachu, w którym do dziś dzień się znajduje.

Niemcy miejscowi podejrzliwie patrzeli na polskich uczniów gimnazjalnych i z byle jakiego powodu wszczynali alarm, przez co zaostrzali uwagę rządu. Z powodu wykrycia w Poznaniu Towarzystwa Narodowego, do którego i gimnazjum trzemeszeńskie należało, zjechał do Trzemeszna wyższy urzędnik policyjny. Dochodzenia jego nie dały jednak żadnych konkretnych wyników, przeto musiał, nic nie zdziaławszy powrócić.

Tymczasem w zaborze rosyjskim wybuchło powstanie styczniowe. Młodzież klas wyższych, ogarnięta płomieniem miłości Ojczyzny, opuszcza ławy szkolne, a biegnie nieść życie w ofierze. Z powodu tego gimnazjum natychmiast zamknięto i to z rozkazu ministra w dniu 14 marca 1863 r. Magistrat i rada miejska miasta Trzemeszna czyni wszelakie starania i wysyła petycje do osób wysoko w państwie pruskiem postawionych celem otwarcia gimnazjum, co nie odnosi jednak żadnego rezultatu. Również poseł na sejm pruski Kazimierz Kantak w imieniu Koła polskiego wnosi podanie o przywrócenie gimnazjum, a sejm pruski rozważywszy, iż większa ilość uczniów w czasie powstania pozostała w Trzemesznie (młodsi), i zresztą nie było ono spiskiem wymierzonym przeciwko rządowi pruskiemu, daje wniosek Kantaka rządowi do uwzględnienia. Ten, niezadowolony z takiego obrotu sprawy, reskryptem królewskim z dn. 16 grudnia gimnazjum zupełnie znosi, a nauczycieli przydziela do innych gimnazjów. Na dalsze monitowania Koła polskiego, rząd zakłada w Trzemesznie szkołę współwyznaniową o trzech klasach, z których j. polski zupełnie usunięto. W kilka lat szkoła ta zamienia się w progimnazjum klasyczne, które do końca panowania pruskiego pozostało. Za czasów polskich Komisja dla spraw wyznaniowych i szkolnych województwa poznańskiego w r. 1920 zamienia progimnazjum na pełne gimnazjum klasyczne, na którego czele stanął p. prof. Lusiewicz, dotychczasowy dyrektor gimnazjum trzemeszeńskiego.

W ostatnich czasach przebąkiwano już coś niecoś o zmienieniu gimnazjum w Trzemesznie z powodu braku pomieszczeń, jednak rozpoczęta rozbudowa szkoły sprawiła, co jednak zupełnie traci na znaczeniu z początkiem rozbudowy gimnazjum, która teraz jest już na ukończeniu. Możemy się spodziewać, iż rozbudowane gimnazjum trzemeszeńskie, będzie mieściło w swych murach młodzież , która pokroczy szczytną i chwalebną drogą, jasno wykreśloną przez tradycję, uważając Ojczyznę, Naukę i Cnotę za jedyne swe hasło. Michno.